اربابان ادب و شعر و صاحبان ذوق و هنر فارسى در طول پیدایش ادبیات و خلق آثار و شاهكارهاى ادبى‏شان در وصف زن و ستایش عشق و زیبایى‏هایش و قدردانى از مقام شامخ او سخنان بلندى گفته‏اند و سرتاسر پهنه ادبیات ایران‏زمین پر است از اشعارى كه در ستایش حسن و زیبایى زنان سروده‏اند. از این‏رو برخى معتقدند جهت شناخت تصویر و هویت زن ایرانى باید به ادبیات نیز مراجعه كرد.

زن در ادبیات فارسى رسالت‏هاى چندگانه‏اى را بر عهده دارد؛ گاه مظهر عشق و دلدادگى است و عاشق است، گاه معشوق است، زمانى همسر است و در وقتى دیگر در مقام مادرى دلسوز و فداكار و مربى تربیتى خانواده گاه زن مظهر پارسایى و توكل است و زمانى مظهر زهد و پرهیزگارى، گاه مظهر خردمندى و سیاستمدارى و میهن‏پرستى است و در جایگاهى دیگر كینه‏توز و فتّان. كه در این مجال بخش‏هایى از آن را یادآور مى‏شویم.

زنان عاشق، زنان معشوق
عاشقانه‏هایى كه در ادبیات، زنان در آن نقش فعال دارند معمولاً به دو صورت طرح مى‏گردد.

الف) عشق‏هاى جسمانى (اروتیك): عشق‏هایى است كه در آنها بیشتر جنبه‏هاى مادى و جسمانى بیان مى‏شود و عاشق را پروایى از بیان آن نیست. این عشق‏ها، عشق‏هایى زمینى‏اند مانند داستان سودابه و سیاوش، ویس و رامین، بیژن و منیژه، زال و رودابه.

ب) عشق‏هاى عُذرى: در این نوع عشق، عاشق یا هر دو (عاشق و معشوق) به جنبه جسمانى و مادى توجه ندارند و معمولاً این عشق‏ها، عشق‏هایى همراه با عفت است و عاشق پروایى از بیان عشق خویش ندارد و به سرعت رنگ عرفانى و روحانى به خود مى‏گیرد. از این دست عشّاق در ادبیات غنایى و عرفانى به وفور یافت مى‏شود كه معروف‏ترین آنها لیلى و مجنون است و همچنین داستان زین‏العرب و بكتاش كه از جمله داستان‏هاى جذاب و جالب الهى‏نامه است و از آن دسته داستان‏هایى است كه نمونه عشق عذرى و پاك عشاق است. این داستان كه مظهر و مثالى از عشق آرمانى است رنگ و بوى الهى دارد. عشقى پاك خالى از شهوات و آلودگى‏هاى جسمانى و نفسانى.

«در آثار حماسى كوشش مادر در نجات فرزند از چنگ دشمن به عنوان نقطه عطف حماسه و تاریخ معرفى مى‏شود و صفاتى چونان مادر پرهیز، خردمند مام، آرایش روزگار و اندرز ده بدو نسبت داده شده است.»

و از این گونه است فرانك زن آبتین و مادر فریدون كه پس از كشته شدن شوهرش به دست ضحاك ماردوش، از بیم وى فرزند را به بر مى‏گیرد و به مرغزارى مى‏برد تا صدمه نبیند و زنده بماند. در قاموس زندگى، براى مادر، داشتنِ چنین آرزویى، سرآغاز وارستگى‏ها و نقطه همه پاكبازى‏هاست. این مادر تنها، و مادر فرزندى آزاده است كه جز اویى ندارد، سرانجام با تدبیر او را از كشور خارج مى‏كند و به مردى پاك‏دین و پارسا مى‏سپارد. پاك‏دین طفل را پرورش مى‏دهد. فریدون سرانجام به وسیله مادر از ماجرا و زندگى گذشته‏اش آگاه مى‏شود و تصمیم به خونخواهى مى‏گیرد. فرانك از آشفتگى فرزند مى‏هراسد، و در عین حال غرق غرور مى‏شود و با پند و اندرز، او را از انجام كار نااندیشیده باز مى‏دارد. فریدون سرانجام بر اثر راهنمایى‏هاى مادرش و به یارى مردم بر ضحاك پیروز مى‏شود.

همین طور تدبیر و كاردانى زن به عنوان یك مادر گاهى موجب جلوگیرى از جنگ میان دو كشور و نجات خانواده و ملت مى‏گردد. سیمیندخت نیز در ادبیات زنى است كه جایى بس والا دارد. در خردمندى و تدبیر بى‏همتاست. هنگامى كه از راز دل و عشق دخترش به زال آگاه مى‏شود به چاره كار دختر و نگهداشت جان او از خشم پدر مى‏پردازد. سیمیندخت زنى است كاردان و ژرف‏بین، مانند هر همسر و مادر خوبى، درشتى مرد را به خاطر فرزند تحمل مى‏كند و مانع از آن مى‏شود كه بگذارد خشم و تهدید شوهر از قوه به فعل در آید. خشم شوهر را درك مى‏كند و درد او را درد خود مى‏داند:

گزند تو پیدا گزند من است

دل دردمند تو بند من است

سیمیندخت با نرمى و ژرف‏نگرى شوهرش را قانع مى‏كند كه از كشتن او و دخترش حاصلى به دست نخواهد آمد و باید تدبیر به كار برد و تدبیرش اینكه به عنوان سفیر از طرف شوهر پیش سام كه به فرمان منوچهر به خاطر عشق به زال و رودابه به نیت جنگ آمده بود، مى‏رود. وى بیم جان را به خاطر محبت فرزند در این رسالت به خود هموار مى‏كند اما قبل از رفتن به عاطفه مادرى از شوهرش قول مى‏گیرد و مى‏گوید: تو هم شرط كن كه به رودابه آزار نرسانى. وى ابتدا از شوهر در باره ایمنى دختر پیمان سخت مى‏گیرد، آنگاه دست به كار مى‏شود و به تدبیر خویش نظر سام را نه تنها به حفظ ضرورت صلح جلب مى‏كند، بلكه او را راضى مى‏كند تا دخترش را براى زال به همسرى برگزیند.

و همچنین است داستان تهمینه و سهراب، فرود و مادرش جریره زن سیاوش و ... كه در تمام این داستان‏ها زن در نقش مادرى‏اش نه تنها رنج را براى پرورش فرزند تحمل مى‏كند بلكه به خاطر پروردن كودك ستایش مى‏شود. حتى در مواردى كه ازدواج بدون رضایت و تمایل قلبى زن صورت مى‏پذیرد اما وقتى كه همین زن مادر مى‏شود براى تربیت نیكو و آموزش انواع فنون به فرزندان ـ كه اغلب پسرند ـ تلاش مى‏كند.

در این داستان‏ها با فداكارى زن و وفادارى او زمینه وجود نهاد اجتماعى سالم و دلپذیرى فراهم مى‏شود كه عشق و پاكى در آن موج مى‏زند. آنها در اوج جوانى به حفظ و نجات زندگى نه به خاطر وجود یك عشق، بلكه به خاطر فرزند و پرورش آنها مى‏پردازند. و در واقع تمام ساختمان حیات ادبى ما در این موضوع بر پایه آن استوار است.

«خلاصه باید گفت كه مادر براى تجدید ارزش حرمت زن بودنش فرزند را رها نمى‏كند، بلكه ریشه حفظ امید به فرزند را هر چه بیشتر در دل مى‏پروراند كه خود حرمتى مردانه است و بنابراین حرمت و شرافت تمامى زنان به بحث گذارده مى‏شود. بدین ترتیب مى‏بینیم كه زن در حماسه ایرانى در نقش مادر مقامى والا دارد و همیشه مایه مباهات و مورد احترام فرزند است.»

همچنین در آثار عرفانى نیز از داستان‏هاى زنانى نام برده مى‏شود كه عشق فرزند را در دل و جان خود پرورانده‏اند. در آغاز منطق‏الطیر داستان مادرى آمده كه كودكش در آب مى‏افتد. مادر در تكاپوى نجات فرزند، خود را به آب مى‏زند و فرزند خود را در آغوش گرفته و شیر مى‏دهد. در پایان عطار هم از خداوند مى‏خواهد كه ما را چون مادرى مهربان در آغوش بگیرد.

شیر ده ما را ز پستان كرم

بر مگیر از پیش ما خوان كرم

در همین كتاب عطار، داستان مادر دیگرى را نقل مى‏كند كه بر خاك دختر خویش نشسته و مى‏گرید. راه‏بینى به سوى آن زن مى‏نگرد و مى‏گوید كه این زن از مردان بسى جلوتر است چرا كه مى‏داند چه كسى را گم كرده كه این گونه ناصبور افتاده است:

مادرى بر خاك دختر مى‏گریست

راه‏بینى سوى آن زن بنگریست

گفت این زن برد از مردان سبق

زانكه چون ما نیست و مى‏دانى به حق

كز كدامین گمشده ماندست دور

وز كه افتادست زین سان ناصبور

زن در جایگاه همسر
زن در فرهنگ ایرانى كانون پرورش ارزش‏هاى والاى انسانى چون تربیت، عفت، عطوفت، رحمت، عشق و محبت و دهها خصلت دیگر است. شاهد این مدعى سخنان بسیار شعرا و بزرگان در مدح و ستایش زن است.

نظامى گنجوى در اسكندرنامه مى‏سراید:

هزار آفرین بر زن خوب‏راى

كه ما را به مردى شود رهنماى

و اسدى طوسى مى‏گوید:

هنرها ز زن مرد را بیشتر

ز زن مرد بُد در جهان بیشتر

و سعدى نیز در بوستان این گونه مى‏آورد كه:

دلارام باشد زن نیكخواه ...

پروین اعتصامى به زیبایى و آگاهانه از حضور ارزشمند زن در خانواده یاد مى‏كند و وى را ركن خانه هستى معرفى مى‏كند.

در آن سراى كه زن نیست انس و شفقت نیست

در آن وجود كه دل مرد مرده است روان

زن از نخست بود ركن خانه هستى

كه ساخت خانه بى‏پاى‏بست و بى‏بنیان

زن ار به راه متاعب نمى‏گداخت چو شمع

نمى‏شناخت كس این راه تیره را پایان

چو مهر گر كه نمى‏تافت زن به كوه وجود

نداشت گوهرى عشق گوهر اندر كان

فرمانبردارى و اطاعت همیشه در فرهنگ ایرانى جزو صفات پسندیده و بارز یك زن خوب و نیك به حساب مى‏آمده:

زن خوب فرمانبر پارسا

كند مرد درویش را پادشا

(سعدى)

حتى زنان در موقعیت‏هاى خاص اجتماعى نیز از شوهران‏شان اطاعت پذیرند.

در شاهنامه داستان گیو و همسرش بانو گشنسب دختر رستم نمونه خوبى براى این واقعیت است. چنان كه زن صاحب جاه و مقامى چون بانو گشنسب كه دختر جهان پهلوان تاج‏بخش ایران‏زمین رستم است براى رفتن به خانه پدرش از شوى خویش كسب اجازه مى‏كند.

همچنین در جاى جاى ادبیات ازدواج و شوهردارى را براى زنان امرى لازم و حتمى مى‏دانند و مى‏كوشند دختران را به ازدواج و تشكیل خانواده تشویق نمایند كه به اختصار به یك نمونه از آن اشاره مى‏شود.

مرا خود به ایران شدن روى نیست

زن پاك را بهتر از شوى نیست ...

... اگر بشنوى پند و اندرز من

تو دانى كه بشكیبد از شوى زن

جوان كى شكیبد ز جفت جوان

به ویژه كه باشد ز تخم كیان

كه مرد از براى زنانند، و زن

فزون‏تر ز مردش بود خواستن

فردوسى بهترین زنان را زنى مى‏داند كه شوهران خود را خشنود كنند و این نكته وجه دیگرى از جایگاه زن در فرهنگ ایران‏است:

بهین زنان جهان آن بود

كز او شوى همواره خندان بود

یا در جاى دیگرى:

به سه چیز باشد زنان را بهى

كه باشند زیباى گاه مهى

یكى آنكه با شرم و با خواسته است

كه جفتش بدو خانه آراسته است

دگر آنكه فرخ پسر زاید او

ز شوى خجسته بیفزاید او

سه دیگر كه بالا و رویش بود

به پوشیدگى نیز مویش بود

زنان خردمند
یكى از مظاهر خردمندى زنانه كه در ادبیات به اشكال گوناگون مطرح شده است آن است كه وقتى زنان با درخواست مردان جهت كامیابى و ازدواج با آنها مواجه مى‏شوند. با به كار بستن تدبیر و خردمندى زنانه جهت حفظ خویشتن و تأمین مصالح به گونه‏اى شایسته و با پختگى و تدبیر و عزت از آن بیرون مى‏آیند.

این دست حكایات كه معمولاً به عشقى بى‏فرجام ختم مى‏شود شاید به اندازه داستان‏هاى عاشقانه‏اى كه به وصال مى‏انجامد زیبا و جذاب باشد و حكایت عشق بى‏فرجام سهراب به گردآفرید در شاهنامه فردوسى از این جمله است.

هنگامى كه سهراب از سرزمین توران با سپاهى بزرگ به ایران حمله‏ور مى‏گردد جنگجویى دلاور از میان سپاه ایران به مقابله با او پا به آوردگاه مى‏گذارد. پس از جنگى نسبتا سخت سهراب كلاهخود را با شمشیرش از سر جنگاور به بیرون مى‏كشد كه ناگاه ز بند گره موى او باز مى‏شود. شگفت‏زده مى‏شود چرا كه این جنگاور دلاور و آشنا با فنون رزمى كه نزدیك بود سهراب را مغلوب كند كسى نیست جز دخترى زیباچهره و نیرومند به نام گردآفرید و با شگفتى مى‏گوید از سپاه ایران چنین دخترانى به آوردگاه مى‏آیند؟!!

اینجاست كه عرصه رزم براى سهراب به عرصه عشق بدل مى‏شود. صحنه‏اى لطیف و بدیع خلق مى‏شود صحنه‏اى كه جوهر حیات و عشق فراتر از جنگ و صلح حركت مى‏كند و فاصله دوستى و دشمنى را از میان مى‏برد.

سهراب گردآفرید را اسیر كرده و در واقع خود اسیر عشق و مهر او مى‏شود و به او پیشنهاد ازدواج مى‏دهد. اما گردآفرید به دلیل اینكه فكر مى‏كند سهراب از نژاد غیر ایرانى است و دشمن است و بیگانه، نمى‏تواند انتخاب شایسته‏اى براى عشق وى باشد تا چه رسد به ازدواج. لذا از خامى و سادگى سهراب استفاده مى‏كند و پس از آزاد كردن ایرانیان اسیر در دژ به اتفاق ایرانیان مى‏گریزد و تنها از سرِ مصلحت‏اندیشى براى ساعاتى مدعى پذیرش عشق سهراب مى‏شود تا هم خود از اسارت وى رهایى یابد و هم ایرانیان اسیر در بند را نجات دهد.

در داستان زبیده (همسر هارون‏الرشید) كه در الهى‏نامه عطار ذكر شده است، مرد صوفى‏اى به زبیده اظهار عشق مى‏كند. زبیده دستور مى‏دهد تا كیسه‏اى زر به او دهند تا از عشق بپرهیزد و راه خویش گیرد. مرد كیسه را مى‏گیرد و برمى‏گردد! زبیده دستور مى‏دهد تا مرد را سیلى‏هاى فراوان زنند و كیسه زر را از او باز ستانند و او را ملامت مى‏كند كه چرا وقتى معنى عشق را نمى‏داند ادعاى عاشقى مى‏كند. زبیده در این داستان مظهر زنى خردمند است كه تفاوت بین عشقى حقیقى و دروغین را مى‏داند.

و همچنین است داستان سیمیندخت كه وى نیز در آن داستان نماد زنى خردمند است كه با تدبیر خویش نه تنها دیار خویش را از حمله منوچهر باز مى‏دارد بلكه زمینه وصال دخترش رودابه را با زال فراهم مى‏آورد.

نمونه دیگر گردید پهلوان دلاور و خردمند سپاه ایران است وى در زمانى مى‏زیست كه ایران از نظر سیاسى و اقتصادى در نابسامانى به سر مى‏برد و از ثبات چندانى برخوردار نبود و با برادرش بهرام به جنگ خاقان چین مى‏رود. پس از كشته شدن برادر خاقان از او خواستگارى مى‏كند. وى سپاهیان ایران را كه در كشور چین‏اند جمع مى‏كند و این مسئله را با آنها مطرح مى‏كند و سپاهیان چون او را خردمندترین مى‏دانند تصمیم به انجام یا ترك این كار را به وى واگذار مى‏كنند. گردید با خردمندى و هوشیارى به بهانه اینكه به علت مرگ برادرش عزادار است درخواست خاقان را به تأخیر مى‏اندازد و در واقع نمى‏پذیرد تا به نحوى شایسته رهسپار ایران شود و خود و سپاه ایران را حفظ كند.

زنان پارسا
در كنار نام رجال زهد و پرهیز و عارفان و پارسایان، نام زنانى بر تارك تاریخ مى‏درخشد كه نمونه روشنى از زهد، تقوا و پرهیزگارى براى تمامى زنانند. زنانى چون آسیه، مریم، زهرا(س) و ...

چنانچه عطار در كتاب تذكرة الاولیا در باب مقام زن مى‏نویسد: «چون زن در راه خداى تعالى مرد باشد، او را زن نتوان گفت.» چنانچه عباسه طوسى گفت: «چون فردا در عرصات آواز دهند كه یا رجال! اول كسى كه پاى در صف رجال نهد مریم بود.»

وقتى در ادبیات سخن از تقوا و پرهیز مریم به میان مى‏آید نویسندگان این حقیقت را اعتراف مى‏كنند كه تقوا و پرهیز جنسیت‏بردار نیست. عطار در این باب مى‏نویسد: «از روى حقیقت آنجا كه این قومند همه نیست توحیدند، در توحید وجود من و تو كى ماند؟ تا به مرد و زن چه رسد.»

همین طور زندگى بانوى عالمین حضرت فاطمه زهرا(س) به عنوان الگوى زنان عالم مظهر زهد و پارسایى و تقوا معرفى گردیده و شاعران بسیارى فراخور طبع سلیم و ذوق خویش بیاناتى را در این خصوص آورده‏اند.

البته بررسى جایگاه فاطمه زهرا(س) در ادبیات بخصوص ادبیات شیعى و بررسى مدایح و مناقب و مراثى و ذكر سیره آن حضرت جایگاهى ویژه و خاص دارد كه در این سطور نمى‏گنجد و شایسته است كه در مجالى دیگر به صورت مستقل به آن پرداخته شود.

در اینجا تنها به عنوان حسن ختام ابیاتى را در بیان برخى از فضایل حضرتش مى‏آوریم.

... بضعه سید بشر، امّ ائمه غرركیست جز او كه همسرى با شه لا فتى كند؟

وحى نبوتش نسب، جود و فتوتش حسَبقصه‏اى از مروّتش سوره «هل اتى» كند

دامن كبریایى او دسترس خیال نىپایه قدر او بسى پایه به زیر پا كند

... عصمت او حجاب او عفت او، نقاب اوسرّ قِدم حدیث از آن ستر و از آن حیا كند

نفحه قدس بوى او، جذبه انس خوى اومنطق او خبر ز «لا ینطقُ عن هوى» كند

... بهر كنیزى‏اش بُوَد، زهره كمینه مشترىچشمه خور شود اگر چشم سوى سُها كند

«مفتقرا» متاب رو، از در او، به هیچ سوزانكه مسِ وجود را فضّه او طلا كند

در تاریخ 1388/04/9 و در ساعت 10:22 نظر دهید ()