1.سماع چیست ؟

«شنیدن،در تصوف گوش فرادادن به نفحات موسیقی و به وجدآمدن از شنیدن آن و به حركت درآمدن و جنبیدن.ازخود بی خود شدن و چرخ زدن .وارد حق كه دل­ها بدو برانگیزد و بر طلب حریص می­كند.»¹

به فتح اول در لغت به معنی شنوایی و شنیدن و سرود و آوازی كه شنیدن آن خوش آید .وجد و حالت مشایخ.² آوازی ست كه حال شنونده را منقلب گرداند و همان صوت بر ترجیع است.³ وجد و سرور و دست افشانی و پای كوبی صوفیان منفرداً یا جمعاً با آداب و تشریفای خاص.⁴ مجلس انس را گویند و به معنی ماجرای گذشته را یاد دهانیدن نیز آمده است.⁵ سماع حقیقت آگاهی ست و بیداری مردست از خواب و جنبانیدنی ست آرام .⁶ اساس، لفظ شنیدن است كه مفهوم اولیه­ی سماع بر آن پایه شكل می­گیرد: شنیدن آواز،سرود،موسیقی çبه حركت درآمدن و جنبیدن çاز خود بی خود شدن و چرخ زدن (انقلاب حال شنونده)

برخی نیز معتقدند پس از اسلام ، وقتی شخصی از عرب(عبد الله بن زبیر )بریا ترمیم خانه­ی خدا از ایران چند نفر را با خود به حجاز برد. آن­ها حین ساختن خانه­ی خدا آوازهای زیبا می­خواندند.عبد الله بن مسجع از آوازخوانی آنان خوشش آمد و خواست با مقامات موسیقی آنان آشنا شود .او برای رسیدن به این هدف راه ایران و روم را درپیش گرفت و پس از تحصیل این فن به حجاز بازگشت و موسیقی را در بین مسلمانان رواج داد

اصطلاحاً به حالت وجد مشایخ و صوفیان كه در آن از خود بی خود شده و به سرور و دست­افشانی و پای­كوبی می­پردازند گفته می­شود.

وضع واژه ی سماع از كجا سرچشمه می گیرد ؟

بنیان­گذار مبانی موسیقی فیثاغورث است.او معتقد بود كه هر چیزی در این جهان صورتی­ست از حقیقت خود در عالم افلاك و تمام نغمات موسیقی هم در عالم افلاك و ارواح نمودار است. او جان خود را تزكیه كرد و با عالم بالا عروج كرد و با صفای باطنی كه به دست آورده بود نفحات و اصوات ستارگان را شنید (سماع كرد) و پس از آن علم الحان و موسیقی را بنیان نهاد.⁷ گروهی هم گفته­اند اصل سماع از آنجا آمده­است كه انسان اولین و خوش­ترین خطاب را از خداوند و در روز الست شنیده است:«الست بربكم ؟قالوابلی»⁸لحن⁹ و ایقاع¹⁰ دو ركنی هستند كه با طبع و سرشت بشر همراهند

موسیقی در عرب پپش از اسلام

در مقاله ی موسیقی و اندیشه های اسلامی می خوانیم:«شعر با موسیقی از سوی قوم عاد كه در جنوب حجاز سكونت داشتند به نقاط دیگر جزیرة العرب در شكل ابتدایی خود نفوذ كرد.»¹³ برخی نیز معتقدند پس از اسلام ، وقتی شخصی از عرب(عبد الله بن زبیر )بریا ترمیم خانه­ی خدا از ایران چند نفر را با خود به حجاز برد. آن­ها حین ساختن خانه­ی خدا آوازهای زیبا می­خواندند.عبد الله بن مسجع از آوازخوانی آنان خوشش آمد و خواست با مقامات موسیقی آنان آشنا شود .او برای رسیدن به این هدف راه ایران و روم را درپیش گرفت و پس از تحصیل این فن به حجاز بازگشت و موسیقی را در بین مسلمانان رواج داد.

در عرب پیش از اسلام آنچه نام و عنوان موسیقی شناخته­ می­شود ظاهراً تنها حدی­خوانی برای شتران در صحراست؛ یعنی آنچه در بین اعراب چادرنشین رواج داشته است.حادی به كسی گفته می­شود كه همراه شتران در صحرا و با كاروان حركت می­كند و برای آنها به صوت آواز می­خواند تا با شوق و نشاط و سرعت بیشتری حركت كنند. با توجه به آنچه از كتب و اطلاعات موجود برمی­آید اعراب پیش از اسلام با موسیقی آشنایی چندانی نداشته­اند. آنچه تحت عنوان گناه،مكروه یا مباح شناخته می­شود مسبوق به سابقه نیست لذا در تبیین حكم شرعی موسیقی و سماع و آواز باید محدوده­ی مورد مطالعه­ی فقها و متشرعین و سپس عرفا را در نظر داشت.¹⁵

در علل تحریم موسیقی از جانب امامان معصوم یكی این است كه:چون موسیقی در ان زمان وسیله­ی خوش­گذرانی و اسباب طرب حاكمان بنی امیه بود آن نوع از موسیقی را صریحاً طرد كرده­اند و حرام شمرده­اند.¹⁶

موسیقی در اسلام چگونه جلوه‌گر می‌شود؟

آنچه در اسلام با بهره­گیری از فن لحن و موسیقی متجلی می­شود یكی اذان است و دیگری قرآن . خواندن اذان به لحن و قرائت قرآن به صوت و لحن حقیقت موسیقی اسلام است. مسلمانان در توصیه­های پیامبر اسلام و احادیثی كه موجود است به خواندن قرآن با صوت خوش توصیه می­شوند.با چنین زمینه­ای بدیهی­ست آنچه مذموم و ناپسند است نه موسیقی كه آثار احتمالی آن بر جسم  و روح است. نغمات و الحان به تنهایی گناه ،مباح یا مستحب شمرده نمی­شوند چرا كه علم موسیقی بر پایه­ی اعداد است و اعداد به تنهایی حرام یا حلال نمی­شوند بلكه با محمول خود معنی می­گیرند .پس سماع و موسیقی نیز به واسطه­ی اثری كه در دل ایجاد می­كنند حكم پیدا می­كنند و فی نفسه طرد یا تایید نمی­شوند.نماز به همان اندازه كه برای انسان مومن رستگاری­ست برای فرد مست از منهیات است : لا تقربواالصلوة و انتم سكارا.¹⁷

«آوازی كه مفسده انگیز و مهیج شهوات و ارضاكننده­ی نفسانیات است از نظر فیض كاشانی و قریب به اتفاق فقهای گران­مایه­ی شیعه از مصادیق بارز غنا و حرام می­باشد.» " فیض كاشانی" می­گوید اگر آواز خوش در مجلس عیش و نوش و اختلاط زن و مرد بیگانه خوانده شود حرام است ولی اگر در محفلی خوانده شود كه گناهی در آن نباشد حلال خواهد بود.¹⁸ در بحارالانوار می‌خوانیم "غنا" آواز شیطان و شرالاصوات است¹⁹ و خواننده‌ی بهشتیان داود.20 اخبار فراوان هم گواه بر اباحت سماع آمده­است كه اصحاب و پیروان حضرتش شعر می­خواندند و سماع می­كردند و نیز از پیغمبر علیه­السلام روایت شده­است كه فرمود: «ان من الشعر لحكمة» و نیز فرموده است «الحكمة ضالة المومن» و بسیاری از ائمه­ی دین هم سماع را اجازت داده­اند چون مالك­بن انس و امام شافعی.²¹

بر احادیث فوق­الذكر تعبیر دیگری هم هست : دانش گم­شده ی مومن است یعنی ضال را در معنای مفعولی فرض می­كنیم. با عنایت به تعبیر بالا "حكمة" در حدیث اول "ضالة" در حدیث دوم است ؛یعنی اگر شعر حكمت باشد می­تواند گمراه­كننده هم باشد.

به گمان نویسنده­ی آراء عرفانی ابن عربی درباره­ی سماع آنچه صوفیان هنگام در حالت جذبه انجام می­دهند بدعتی­ست برگرفته از آنچه در رهبانیت مسیحی ابتدا توسط دو كشیش نهاده شد. مطابق عقیده­ی آنها وقتی مستمع به اوج وجد می­رسد به حركت در می­اید و با حركات موزون یا مضطرب دستار یا ردایش را بر زمین می­افكند و سپس قوال آنها را برمی­دارد و دیگران برای گرفتن تكه­ای از آن ردا به كشكمش می­پردازند.چنین رسمی با اندكی اختلاف نزد صوفیه مرسوم شد.²²

به این ترتیب او نیز سماع را از آسیبهای صوفیه می‌شمارد و سماع حقیقی را به اعتقاد ابن عربی استماع قرآن كریم و كلام حق می‌داند.

3.سماع در آراء اهل تصوف

آنچه در آراء اهل تصوف در بادی امر جلب توجه می­كند احتیاط آنها در صدور حكم است. از آنجا كه صوفیان از رویارویی مستقیم با متشرعین و فقها پرهیز می­كردند در تبیین احكام سماع نیز برای رعایت جانب احتیاط همواره حالتی بینابین را پیش گرفته­اند . اكتر آنان با در نظر گرفتن شرایط و نیت و تاثیراتی كه می­تواند بر صوفی داشته باشد یا استناد به نیت باطنی او آن را گناه و مباح یا مستحب شمرده­اند.

«سماع وارد حق است كه دل­ها را به حق برانگیزاند ،پس هر كه آن را به حق و به جا به كار برد به تحقق رسد و هر كه آن را نابجا و برای ارضای نفس شنود به زندقه افتد. »²³

"امام محمد غزالی" می­گوید بین علما در حلالیت و حرامیت سماع اختلاف است. كسانی كه آن را حرام شمرده­اند اهل ظاهرند .اگر در دل انسان چیزی­ست كه به واسطه­ی سماع قوت می­گیرد و باعث قرب بنده به حق می­شود آن پسندیده است و اگر در دل كسی باطلی­ست كه در شرع ناپسند و مذموم است سماع هم بر آن شخص مذموم و باعث عقاب او می­شود.اگر شخصی آن را به رسم بازی یا به حكم طبع برای لذت یافتن بشنود مباح است .نكته­ای كه برای نویسنده­ی مقاله مطرح است این است كه "گناه" چیست ؟ تعبیری كه از گناه داریم آیا تعبیری یك­دست و جامع و مطلق است ؟ قطعاً آنچه در شرع گناه به شمار می­آید تعریف واحد و جامعی باید برای عموم پیروان آن شرع داشته باشد ولی وقتی در تشخیص گناه ،امر تلویحاً یا مستقیماً به فرد و دل او تفویض می­شود نمی­توان به قطعیت حكم نیز اطمینان كرد. بزرگانی چون "جنید بغدادی" ،"بایزید بسطامی" ،"قشیری" و "ابن عربی" این عمل را ناشایست می­خوانند.²⁴

سماع در رساله‌ی قشیریه

قشیری كیست؟

"ابوالقاسم عبدالكریم بن هوازن" از بزرگان علما و شعرا و متصوفه­ی قرن پنجم است . او در استوا (قوچان امروزی) به دنیا آمد.او از علما و محدثین نامور زمان خود بود و علاوه بر كلام و حدیث در تفسیر قرآن هم دستی داشت. از این حیث او از مشایخ درجه­ی اول زمان خود به شمار می­رفت.²⁵

باب پنجاه و دوم – در سماع (صفحات 591 تا 621)

"قشیری" در این باب به ترتیبی كه ارائه می‌شود سماع را شرح می‌دهد:

• بیان حكم فقهی در باب سماع

1. ذكر آیه‌ی قرآن(كلام خدا)

2. ذكر حدیث و روایت از پیامبر

3. ذكر حدیث و روایت از خلفای اهل تسنن

4. ذكر حدیث و گفتار صحابه

5. ذكر كلام مشایخ و صوفیان

قال الله تعالی:« فهم فی روضة یحبرون»²⁶

قشیری می‌گوید:«در تفسیرست كه این سماع است.»²⁷

اما نام تفسیر را ذكر نمی‌كند.

او نیز مانند اغلب مشایخ و بزرگان صوفیه اعتقاد دارد اگر سماع آواز خوش در صورتی  باشد كه شنونده اعتقاد حرام نداشته باشد و چیزی را كه شرع نكوهیده و زشت شمرده نشنود اشكالی ندارد- مباح است.سپس برای اثبات  دعوی و حكم خود نقل می­كند :

نزد پیامبر شعر بدون آواز می­خواندند و او اعتراضی نمی­كرد. این در حالی­ست كه اگر با آواز خوش نیز تركیب شود رواست و حكم آن تغییری نمی­كند. این حكم به استناد چند جمله قبل كه نباید آواز بر سبیل لهو باشد توجیه می­شود. در ادامه با نقل گفتارهایی از "انس بن مالك"،"ابن جریح" و "عمر" آن را مباح می­شمارد و لیكن حكم امام شافعی فرق دارد:حرام نیست ولی برای عوام مكروه است.در صورتی كه كسی آن را پیشه­ی خود كرده باشد و همیشه از روی لهو انجام دهد كار حرام كرده است.

مستنداتی از قول و سیره­ی پیامبر در باب اباحه­ی سماع ارائه می­شود كه به قرار زیر است :

- پیامبر از یاران خود می‌خواست كه شعر قرائت كنند.²⁸

- انصار حین كندن خندق شعر می‌خواندند و پاسخ داد:

اللهم لا عیش الا عیش الاخرة        فاكرم الانصار و المهاجرة ²⁹

- هشام بن عروه روایت كند از پدرش از عایشه كه ابوبكر دو بار بگفت : «مزمار شیطان در سرای رسول ،پیغمبر صلی الله علیه و سلم گفت: دست بدار یا ابابكر كه هر قومی را عیدی ‌ست و عید ما امروز است.»³⁰شایان ذكر است در مقایسه­ی آراء و اقوال صوفیان آنچه مشهود و مشترك است نقل قولهای كمابیش یكسان است كه با اندك یا زیادی تغییر همان روایات را نقل می­كنند.

در تأثیر و تشویق به بهره‌گیری از آواز خوش سخن را با حدیثی در قرائت قرآن به صوت خوب شروع می‌كند:«قرآن را به آواز خوش خوانید كه قرآن را نیكوی افزاید . این خبر دلیل است بر فضیلت آواز خوش .»³¹

"قشیری" می­گوید آواز خوش نعمتی­ست از جانب خدواند ،نیز از قول خداوند تعالی ذكر می­كند كه صدای زشت نكوهیده و مذمت شده است:«انكر الاصوات لصوت حمیر»

در تاریخ 1388/02/30 و در ساعت 20:10 نظر دهید ()