( تندیس پروین اعتصامی )

نوشتار حاضر جستاری است کوتاه بر زندگانی و حیات شاعر نامدار شیعی ایرانی،پروین اعتصامی. سخن شیرین پروین سرشار از نکات ظریف حکمت و دغدغه های عمیق انسانی است که با وجود بهره گیری از تکنیک های قوی شعر کلاسیک، تناسب آن با نیازهای فکری امروز جامعه در خور ستایش است. این پژوهش کوتاه می کوشد از روزنه هایی همچون تولّد، تحصیلات، ازدواج و سرانجام، خموشی این بانوی ادیب ایرانی به زندگی پرفراز و نشیب او سرک بکشد و در یادمان او لحظه ای بیاساید و در پایان، با نمونه ای از کلام و شعر شیوای او مشام جان را تازه کند.

در 25 اسفند 1285 ش در شهر تبریز، دختری چشم به هستی گشود که بعدها سرآمد همه دختران ایران شد. نامش «رخشنده» بود که بعدها توسط پدر فاضلش، به «پروین» تغییر یافت. مادر با سواد، مذهبی و باتقوای او خانم اختر اعتصامی، دختر میرزا عبدالحسین خان قوام العداله بود.(3)

بی شک، تأثیر و تأثری که مادر بر فرزند می گذارد، در تربیت و بالندگی فکری، علمی، فرهنگی و مذهبی او نقش مهمی ایفا می کند و این امر در زندگی پروین کاملاً مشهود است؛ چنان که خود او نیز به این مهم اذعان دارد:

پدر او، یوسف اعتصام الملک آشتیانی بود که در سال 1253 ش در تبریز متولّد شد و به لحاظ خانوادگی، از نجبای آشتیان و صاحب خط و قلم بود و آگاه به علوم فقه، منطق، کلام و حکمت، و به خوش نویسی، در خطوط نسخ، نستعلیق، شکسته و سیاق از بسیاری استادان سلف، گوی سبقت ربوده بود. از علوم حدیثی نیز بهره های فراوان داشت. آثار تألیفی و ترجمه بسیاری از وی بر جا مانده اند.

پروین پنج ساله بود که پدرش از تبریز کوچ کرد و در تهران اقامت نمود. از لحظه ای که گفتن آموخت و خویشتن و اطرافیانش را شناخت، به فراگرفتن علم و دانش پرداخت؛ نخست نزد پدر ادبیات فارسی و انگلیسی آموخت و سپس در مدرسه آمریکایی دخترانه تهران به زبان انگلیسی کاملاً تسلط یافت و در سال 1303 ش فارغ التحصیل شد. پس از اتمام دوره مدرسه آمریکایی، مدت دو سال ادبیات فارسی و انگلیسی را در همان جا تدریس نمود و چند ماهی نیز در کتابخانه دانشسرای عالی به کتاب داری مشغول بود.

بقیه در ادامه مطلب

پروین از لحاظ ویژگی های اخلاقی، به گونه ای که دوستان و برادر او(4) گفته اند، از لحاظ روحی، آرام، متفکر و درونگرا بود و در باطن، زنده دل و شاد. برای عوالم مادی و دنیوی اندوه نمی خورد و اگر اندوهی داشت، برای دیگران، بخصوص بینوایان بود و همان ها هم خمیرمایه های فکری و شعری او را تشکیل می دهند. تنها غم و اندوه پروین وضع پریشان طبقات ستم کشیده، ملاحظه کژی ها و ناهمواری های هیأت اجتماع، مشاهده ظلم و ستمی که بر تیره بختان و زیردستان می رود، دیدن کامرانی نابخردان و برتری آنان و ناکامی خردمندان و محرومیت های آنان بود. پروین اگرچه به ندرت می خندید، ولی محنت زده نبود. سیمای متین و موقّر و محکم او را غباری از گرفتگی پوشانیده بود.

پروین اعتصامی در 19 تیر 1313 با پسر عموی پدرش، فضل اللّه همایون فال، ازدواج نمود. او از افسران شهربانی و هنگام وصلت با پروین، «رئیس شهربانی کرمانشاه» بود. وصلت نامتجانسی بود؛ اخلاق نظامی او با روح لطیف و آزاد پروین مغایرت داشت.

پروین از خانه ای که هرگز مشروب و تریاک بدان راه نیافته بود، پس از ازدواج به خانه ای وارد شد که یک دم از مشروب و دود و دم تریاک خالی نبود. همگامی این دو طبع مخالف نمی توانست دیری بپاید و سرانجام، پس از دو ماه و نیم زناشویی به طلاق انجامید.

ماجرای ناسازگاری روحی و اخلاقی همسرش در بسیاری از اشعار و مناظراتش به صورت ایهام مشاهده می شود، منتها مانند بسیاری دیگر از اشعار سیاسی او، حالت عام به خود گرفته؛ مثلاً، شعر «نااهل»، که مناظره ای است بین خار (شوهر پروین) و گل (پروین)، بیانی است از ازدواج او که با همه محافظه کاری و پرده پوشی ها، باز هم عباراتی نظیر «بی پا و سر» و «مایه دردسر» در آن به کار برده شده است:

«پروین آسمان ادب» سرانجام، در شب 16 فروردین 1320 بر اثر بیماری حصبه چشم از دیدار آفرینش بست و به قول خویشتن،

آخرین منزل هستی او، آرامگاه خانوادگی اش در کنار پدر بزرگوارش، در شهر مقدس قم قرار دارد و چه سعادتی خوش تر از همسایگی با کریمه اهل بیت حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام .

فرشته انس